Historia herbu Rogala

O pochodzeniu herbów, a w szczególności o herbie Rogala i rodzinie Kałuskich

Wstęp

W roku chyba 1989 byłem w Stutgarcie w czytelni biblioteki Landu Baden-Wuerttemberg. Przechodząc wzdłuż regałów zauważyłem herbarze. Zatrzymałem się i przejrzałem je. Znalazłem 2 tomy Siebmachera obejmujące Galicję po zaborach, a w nim nazwisko Kałuski i herb Rogala. Opis herbu było podobny do herbarzy polskich, ale trochę się różnił.

Kolejny impuls do napisania pochodzi od mojej córki Nel, która zapytała o pochodzenie naszego nazwiska. Nadszedł czas na połączenie obu tematów.

Spis treści

  1. O herbach w ogóle
  2. Herb Rogala w pierwszych herbarzach
  3. Pierwsze graficzne przedstawienie herbu Rogala
  4. Herb Rogala i jego odmiany. Odmiana herbu używana przez Kałuskich
  5. Czasy najnowsze, wiek XIX i XX
  6. Herb Rogala Kałuskich w herbarzu Siebmachera
  7. Herb Rogala Kałuskich – opracowanie współczesnej wersji graficznej
  8. Uwagi końcowe

 

  1. O HERBACH W OGÓLE

Poniższy opis został wykonany głównie na podstawie Wikipedii oraz podawanych tam źródeł
https://en.wikipedia.org/wiki/Coat_of_arms
https://de.wikipedia.org/wiki/Wappen
https://pl.wikipedia.org/wiki/Herb

Herb to znak rozpoznawczo-bojowy. Od XII wieku był ustalany według ścisłych reguł i wyróżniał osoby stanu rycerskiego, później szlacheckiego, a także rodziny, rody, organizacje kościelne, mieszczańskie bądź rzemieślnicze, korporacje, miasta, krainy i państwa.

Dowódcami chorągwi (oddziałów wojskowych) byli najpierw książęta lub duchowni. W Polsce, np. w bitwie pod Grunwaldem, także szlachta.

W niektórych krajach o silnym stanie mieszczańskim (Niemcy, Włochy, Szwajcaria) herby były powszechnie używane przez bogatych mieszczan. Herby były sporadycznie używane także przez rodziny chłopskie – m.in. w Szwajcarii i na Pomorzu. – Herby mieszczańskie z zasady nie posiadały korony, podobnie jak herby angielskiej gentry.

Swoiste znaki własnościowo-rodowe istniały prawdopodobnie na całym świecie. Mimo odmienności kształtu i budowy, przyjęto nazywać herbami rodowe znaki stosowane w Japonii (kamon), pełniące takie same funkcje i otaczane takim samym szacunkiem jak herby w Europie.

Do Polski herby przybyły w XIII wieku z Zachodu, przez Czechy i Śląsk. U swoich korzeni czerpały właściwości z wzorca zachodniego, choć nigdy nie porzucono wpływów kultury ojczystej. 

Opis herbu powinien być krótki, jednoznaczny i na tyle zrozumiały, aby korzystając z opisu można było herb narysować. Zgodnie z historią herb opisuje się od strony rycerza trzymającego tarczę, tzn. prawa strona tarczy to na rysunku strona lewa.

Stare powiedzenie mówi: szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie. Jedynym wyjątkiem w zasadach równości szlachty było dopuszczenie używania tytułu księcia dla nielicznej grupy dynastycznych książąt piastowskich, litewsko-ruskich i tatarskich. Była to jednak różnica czysto honorowa, nie pociągała ona za sobą żadnych przywilejów. Te rodziny używały w herbie mitry, często na hełmie, ale bywało, że przedstawiały swój herb jak zwykły herb szlachecki.

Klejnot herbowy (zwieńczenie hełmu) występujący obecnie w herbach staropolskiej szlachty właściwej to często pióra strusie lub pawie. Pierwotne cymery polskich herbów były bardziej bogate i fantazyjne.

Zawołanie to specyficznie polski, akustyczny element heraldyczny. Było pozostałością po rodowych zawołaniach bojowych, zwołujących współrodowców do lub w czasie boju. Podobne zawołania występowały też na Zachodzie (np. słynne „Montjoie!” królów Francji, czy w zawołaniach bojowych klanów szkockich). W heraldyce polskiej zawołanie nie jest zazwyczaj przedstawiane graficznie w wizerunku herbu, natomiast w szkockiej znajduje się zwykle na wstędze ponad klejnotem herbu.

 

    2. HERB ROGALA w PIERWSZYCH HERBARZACH

 

Harb Rogala

Pierwszy raz herb Rogala wymieniany jest przez kronikarza Jana Długosza, który pisał po łacinie:

“ROGALA –  Rogalia. Cuius insignia duo cornua, vnum videlicet bouinum, aliud cervi, ex transverso posita. “ – Tłumaczenie: Rogala. Której znakiem dwa rogi, jeden mianowicie bawoli, drugi jeleni, naprzeciwko siebie położone. – Żródło: Jan Długosz „Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae” spisany w latach 1464–1480  nr 101, s. 65

Z czasem zaczęto tworzyć herbarze, tj. księgi opisujące herby. – Najstarszy polski herbarz to:  Herby rycerstwa polskiego przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r. p. 1584. – W nim jest wymieniony herb Biberstein oraz Rogala. 

Fragmenty powyżej i poniżej pochodzą z wydania z roku 1584.

 

Poniżej fragmenty wydania herbarza Paprockiego z roku 1858.

 

Następne herbarze wymieniają także nazwisko Kałuski. Np: Kasper Niesiecki, Herbarz Polski, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1839-1845: “Kałuski herbu Rogala (t. 5 s. 19), w Podlasiu z Kałuszyna się piszą. Samuel podwojewodzy Podlaski, podpisał elekcją Jana III [1674]. a dawniej […]”

Wcześniej nazwisko Kałuski występuje w roku 1472 w dokumentach kościelnych parafii Kałuszyn.

Tenże Niesiecki podaje następujący opis herbu: “Tarcza herbu tego na dwie części wzdłuż podzielona, po prawej stronie jej, powinien być róg jeleni czerwony, w polu białym, po lewej w polu czerwonym róg bawoli szary; na hełmie też same rogi, tylko że przemienione; bo bawoli powinien być po prawej stronie, jeleni po lewej. “ . – Później, w innych miejscach “róg bawoli szary”, jest opisywany jest jako brązowy lub naturalny.

[Pełna nazwa źródła: Kasper Niesiecki, Herbarz, t. VIII, s. 121. – oraz:  Korona polska przy złotej wolności starożytnymi wszystkich katedr, prowincji i rycerstwa klejnotami… ozdobiona, potomnym zaś wiekom na zaszczyt i nieśmiertelną sławę pamiętnych w tej ojczyźnie synów podana… roku wolności ludzkiej przez wcielonego Boga windykowanej 1728, t. 1-4, Lwów 1728-1743, (t. 1, cz. 2 pt. Herby i familie rycerskie, tak w Koronie, jako i w Wielkim Księstwie Litewskim; według J.D. Janockiego: t. 5 zaczęty przez autora dokończył w rękopisie S. Czapliński); wyd. następne pt. Herbarz polski… powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych, wyd. J.N. Bobrowicz, t. 1-10, Lipsk 1839-1845, (z dopełnieniami I. Krasickiego i J. Lelewela); na podstawie herbarza Niesieckiego oprac.: H. Stupnicki Herbarz polski, t. 1-3, Lwów 1855-1862; K. Łodzia-Czarniecki Herbarz polski, t. 1-2, Gniezno 1875-1882 ]       

Legenda herbowa:

“(…) miało się to dziać w roku 1109 za Bolesława Krzywousta książęcia polskiego, gdy albowiem ten pan powracał z Pruskiej i Pomorskiej expedycyi, stanął pod Raskami, gdzie gdy dla rozrywki książęcej, różnego zwierza prezentowano, a między nimi bawoła, ten rozjuszony, wszystkim impetem leciał na Biberszteina odważnego rycerza, nic się tem nieustraszył (!) mężny Bibersztein, i owszem pochwyciwszy bawoła za róg, tak mocno skręcił, aż róg mu jeden złamał: co widząc Krzywousty, do dawnego z przodków swoich jeleniego rogu, bawoli mu w herbie przydał”. – Kasper Niesiecki, Herbarz, t. VIII, s. 121-122
– A zatem herb Rogala powstał przez dodanie rogu bawoła do herbu Biberstein.

     3. PIERWSZE GRAFICZNE PRZEDSTAWIENIE HERBU ROGALA

Najstarszym (znanym dzisiaj) barwnym źródłem polskiej heraldyki rycerskiej jest bogato ilustrowany Kodeks lubiński z Legendą o św. Jadwidze, sporządzony 1353 r. na zamówienie księcia Ludwika I, władcy Brzegu nad Odrą. Wśród zdobiących go miniatur znalazły się dwie przedstawiające bitwę z Tatarami pod Legnicą [1241], gdzie poległ książę Henryk Pobożny. Na tych miniaturach widać rycerzy polskich noszących tarcze z herbami: Glaubicz, Grzymała, Brochwicz, Poraj, Rogala, Rotkirch i innymi.

Ze względu na dynamiczny sposób przekazu treści oraz ze względu na powiązanie poszczególnych scen w jeden cykl można uznać tę obrazową legendę za prototyp dzisiejszego komiksu. Co uderzające, także wypowiedzi postaci zostały zapisane na paskach przypominających komiksowe „dymki”. – Kodeks lubiński, 1353, J. Paul Getty Museum w Malibu.

Góra: bitwa pod Legnicą w 1241 r. między wojskami syna św. Jadwigi Henryka II Pobożnego a mongolskimi najeźdźcami.

Dół: Śmierć Henryka Pobożnego pod Legnicą – jego duszę oraz dusze innych poległych aniołowie unoszą do nieba.

Herb Rogala jest widoczny na obu rysunkach.

Bitwa pod Legnicą w 1241 roku

     4. HERB ROGALA i JEGO ODMIANY. ODMIANA HERBU UŻYWANA PRZEZ KAŁUSKICH

Generalnie w Polsce nie powinno się mówić o odmianach herbów. Prawo przewidywało, że przy herbie może się gromnadzić wiele rodów, a znak ma pozostawać niezmienny. W praktyce było jednak tak, że niektórzy wprowadzali różne zmiany, aby odróżnić się od innych herbowych. Nie mogły to być jednak zmiany istotne, bo nadal musiało być wiadomo, że to chodzi o ten sam stary herb. – Inaczej było na Zachodzie. Tam tylko niektóre herby pozostawały bez zmian, a powstawało mnóstwo innych, dla każdej rodziny. Tam wprowadzenie zmiany było równoznaczne z utworzeniem nowego herbu.
 – Zob.:  https://pl.wikipedia.org/wiki/Herb_szlachecki

 

 

       https://pl.wikipedia.org/wiki/Rogala_(herb_szlachecki)

 

 

 

 

 

 

 

Powyższa  wersja herbu Rogala częściwo się różni od wersji herbu Rogala  Kałuskich wg. Siebmachera, bo powyżej róg bawoli jest tu biały, a u Siebmachera jest brązowy.   Wypis z Ksiąg Szlacheckich Obwodu Białostockiego Wywodu Family Urodzonych BUDLEWSKICH z dnia 27.02.1817
Ta wersja herbu jest taka sama jak u Kałuskich.
U Siebmachera wersja Kałuskich ma także róg tura / róg bawoli / róg żubrzy w kolorze naturalnym / brązowym.

 

Powyżej kamienna płaskorzeźba herbu Rogala w Komorní Lhotce, dziś Czechy, dawniej Księstwo Cieszyńskie. https://en.wikipedia.org/wiki/Rogala_coat_of_arms

Poniżej przykłady herbów w Domu Gotyckim w Puławach, w tym herb Rogala

https://pl.wikipedia.org/wiki/Dom_Gotycki_w_Pu%C5%82awach
http://muzeumczartoryskich.pulawy.pl

Poniżej przykłady odmian herbu Rogala

https://pl.wikipedia.org/wiki/Kategoria:Odmiany_herbu_Rogala

 

    https://pl.wikipedia.org/wiki/Hodyc

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    https://pl.wikipedia.org/wiki/Iwanowski_(herb_szlachecki)

 

 

 

 

 

 

 

 

    https://pl.wikipedia.org/wiki/Kici%C5%84ski_Hrabia

 

 

 

 

 

 

 

 

    https://pl.wikipedia.org/wiki/Krasicki_Hrabia

 

 

 

 

 

 

 

 

    https://pl.wikipedia.org/wiki/Lewicki_Hrabia

 

 

 

 

 

    https://pl.wikipedia.org/wiki/Powszy%C5%84ski

    Powszyński (Powsiński, Rogala odmienna) – polski herb szlachecki, odmiana herbu Rogala z nobilitacji

 

 

 

 

 

 

 

    https://pl.wikipedia.org/wiki/Rogale_(herb_szlachecki)

    Nadany Wolfgangowi z Nowikostel (Nowy Kościół), koniuszemu księcia cieszyńskiego Kazimierza.
    Herb jest wynikiem adopcji do Rogali przez Mikołaja Czambora z Iskrzyczyna i jego brata Pawła Sebastiana z Krassowa.

 

 

 

 

 

 

 

 

    Trembiński Hrabia

 

 

 

 

* * *

Herb Rogala był też używany przez rody na Litwie. Zob.:
http://www.lyczkowski.net/pl/herby-szlachty-litewskiej/litery-p-r.html

Herb Rogala występuje w różnych odmianach na terenie niemieckim:
https://de.wikipedia.org/wiki/Rogalla_von_Bieberstein#Wappen

Wappenbeschreibung / Blasonierung des Stammwappens: Gespalten, rechts in Gold ein fünfendiges rotes Hirschhorn (auch Hirschstange, Stammwappen Bieberstein), links in Blau ein silbernes Büffelhorn; auf dem Helm mit rechts blau-silbernen und links rot-goldenen Decken rechts das Büffelhorn und links das Hirschhorn. Es waren auch andere Farbvarianten in Gebrauch

 

 

 

 

 

 

Wappen Rogala

Die Familie gehört zum Stammwappen ROGALA d. h. „zwei Hörner“, dem „Hirschhorn“ (poln. „Bibersztein“) gemehrt um ein „Büffelhorn“ (norm.-germ.-balt.: „Rogala“). Beide Hörner stehen. Das Horn vom Hirsch hat 3, 4, häufig 5, auch 6 und 7 Enden, das vom Büffel, auch als Ur, Stier oder Wisent angesprochen, kommt geschlossen oder offen mit Mundstück als Rufhorn, Kriegshorn oder Tuba vor. Die Hörner stehen im ungespaltenen Schild vereinzelt oder mit Grind zusammengewachsen, als auch vereinzelt im gespaltenen Schild.

Im 13. und 14. Jahrhundert begegnen uns Geschlechter mit dem Hirsch- und Büffelhorn im Schild. – In Bayern mit 1172 von Günzelhofen:

Das Wappen mit Hirsch- und Büffelhorn (Rogala) ist an der Stiftungsurkunde für Kloster Fürstenfeld in Bayern von 1280 nachgewiesen für Friedrich von Günzelhofen (Bay. Hauptstaatsarchiv Fürstenfeld Urkunde 10). Als erster aus seiner Familie begegnet 1172 als Zeuge ein Gottfried von Günzelhofen. Das Kloster wurde von Herzog Ludwig II von Bayern zur Sühne gestiftet wegen seiner fälschlich der Untreue beschuldigten Frau der Prinzessin Anna von Schlesien Glogau! Sie war eine Enkelin von Herzog Heinrich II und Urenkelin der berühmten heiligen Hedwig von Schlesien a.d.H. Andechs Meran. Siegelabbildung: Siebmacher, Abgestorbener Bayerischer Adel, Nürnberg, 1884, Teil 1, Tafel 37. Nach einem Siegel von 1280.

          5. HERB ROGALA KAŁUSKICH w HERBARZU SIEBMACHERA

W roku chyba 1989 byłem w Stuttgart w czytelni biblioteki Landu Baden-Wuerttemberg. Przechodząc wzdłuż regałów zauważyłem herbarze. Zatrzymałem się i przejrzałem je. Znalazłem 2 tomy Siebmachera obejmujące Galicję po zaborach. Polska po rozbiorach weszła w skład Prus, Rosji oraz Austro-Węgier, a na zajętych terytoriach wprowadzono prawa tamtych państw. Patent austriackiej cesarzowej Marii Teresy d.d. Lemberg [datowany w Lwowie] 18. czerwca 1775 stwierdza w §.6., że prosta szlachta staropolska odpowiada stopniem austriackiemu stanowi rycerskiemu. W herbarzu Siebmachera przedstawiony jest aktualny stan tamtych czasów. Najpierw opisane są herby oraz wymieniane są przynależne do nich rody. Następnie w drugą stronę: wymienione są rody i opisywane są herby, jakich ich członkowie używali. Najpierw więc omówiony jest herb Rogala, od razu w dwóch odmianach, a następnie, przy nazwisku Kałuskich, odmiana trzecia. – Jak dotąd jest to jedyne miejsce, jakie znam, w którym konkretnie podano, jaką odmianę herbu Rogala używali Kałuscy. Z kolejnych źródeł potwierdza się, że inni herbowi, tj. inni pieczętujący się herbem Rogala, stosowali jeszcze nieco odmienne jego wersje.

Herbarze polskie mają charakter raczej prawno-normatywny, tj. informują o tym, jak być powinno. Jednak autorzy, mimo iż opisują herby w jednej wersji, to zaznaczają, że w rzeczywistości szlachta używała odmian. Natomiast w/w tom niemiecki, opisujący Galicję jako prowincję Austro-Węgier, ma charakter raczej faktograficzny, tj. informuje o tym, jak to się rzeczywiście działo, nie wchodząc w to, czy to jest poprawne w stosunku do pierwotnych założeń. – Nasz polski system herbowy ma inny charakter niż systemy zachodnie. U nas bowiem, mimo procentowo liczniejszej szlachty, jest właśnie niewielka ilość herbów, a tam ogromna, bo kolejne osoby wprowadzały odmiany, które miały charakter samodzielnych (nowych) herbów.

Poniżej 8 kopii ważnych dla nas stron z herbarza Siebmachera:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

     

     1_Siebmacher tom 4_14_1_s1

[Strona tytułowa] Herbarz [Wappenbuch] Siebmachera.
Tom czwarty, dział czternasty, część I.
Szlachta Galicji, Wołynia [Lodomeria] i Bukowiny.
Wydany w roku 1905 w Norymberdze

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

     2_Siebmacher tom 4_14_1_s2

Rycerze i szlachta *)
Patent Cesarzowej Marii Teresy d.d. Lemberg [Lwów] 18. czerwca 1775 zarządza w §.6., że prosta szlachta staropolska odpowiada stopniem austriackiemu stanowi rycerskiemu [rozumie się stopniem tak, jak austriacki stan rycerski].

 

     3_Siebmacher_opis herbów Rogala

SZLACHTA GALICYJSKA

Rogala (zobacz też Biberstein).
Tablica 26.

  1. Tarcza dwudzielna, z prawej, na czerwonym polu róg jelenia biały z odnogami skierowanymi na zewnątrz; z lewej, na białym, róg bawołu czerwony. Ukoronowany chełm, z czerwono-białymi labrami, dźwiga oba rogi tarczy.
  2. Tarcza dwudzielna, z prawej, na białym polu róg jelenia czerwony z odnogami skierowanymi na zewnątrz; z lewej, na czerwonym, róg bawołu naturalny. Ukoronowany chełm, z czerwono-białymi labrami, dźwiga z prawej róg bawoły, a z lewej róg jelenia.

Towarzysze herbowi:
[…] Kałuski
[…]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4_Siebmacher_herby Rogala_Bd IV 14 Taf 29

[Powyżej, w  pkt. 3, znajduje się blazonowanie, czyli opis herbu językiem heraldycznym.
Pkt. 4 to rysunki obu powyższych odmian herbu Rogala, opisanych w pkt 3]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   

 5_Siebmacher tom 4_14_Heft 18_s1

[Strona tytułowa] Herbarza [Wappenbuch] Siebmachera [Siebmacher].
Dostawa: 508 lub tom: IV, dział 14. Zeszyt 18.
Szlachta Galicji .
Wydany w roku 1905 w Norymberdze.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

     6_Siebmacher_opis Kaluskich herbu Rogala

Kałuski. (tablica 172).
Starsza rodzina mazowiecka.
Johann Kałuski z Kałuszyna, członek stanu, w roku 1782, jak też Kaspar Kałuski w roku 1784, zostal wpisany do roli herbowej szlachty galicyjskiej.
Bolesław Ritter [rycerz] von Kałuski otrzymał we Wiedniu 9 stycznia 1894 (z wpisem 24. kwietnia 1894) cesarskie pozwolenie na przeniesienie stanu rycerskiego i herbu na swego adoptowanego syna Andreasa Georga Glosser – Kałuskiego.
Herb: Rogala.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

     7_Siebmacher_rody_herb Kaluskich_Bd IV 14 Taf 172

Szlachta galicyjska
Tom IV, 14
Tablica 172
Herb Rogala używany przez rodzinę Kałuskich

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

     8_herb Rogala Kaluskich z Wappenbuch Siebmacher

Herb Rogala używany przez rodzinę Kałuskich – powiększenie. Na rysunku widać symboliczne zaznaczenie tynktur / kolorów. Kreski pionowe oznaczają kolor czerwony, pola puste kolor biały / srebrny, kropki kolor żółty / złoty, a linie pionowe połączone z ukośnymi, kolor brązowy / naturalny.

 

     6. HERB ROGALA KAŁUSKICH – OPRACOWANIE WSPÓŁCZESNEJ WERSJI GRAFICZNEJ

Stare ryciny herbu Rogala trudno wykorzystać, więc w roku 2008 postanowiłem zadbać o stworzenie rysunków wykonanych za pomocą współczesnych programów graficznych. Opis herbu Rogala jest zasadniczo taki sam we wszystkich herbarzach. Wersję Kałuskich przyjąłem na podstawie Siebmachera. Sama praca została wykonana przez grafika Galinę Petoukhov (Pietuchow) i po licznych korektach mamy do dyspozycji również pliki cdr w wersji czarno-białej oraz kolorowej.

 

Herb Rogala rodu Kałuskich – kontur

 

Herb Rogala rodu Kałuskich – wersja kolorowa

 

Herb Rogala rodu Kałuskich – wersja czarno-biała

 

Herb Rogala rodu Kałuskich – z oprawą – kontur

 

Herb Rogala rodu Kałuskich – z oprawą – wersja kolorowa

 

     7.UWAGI KOŃCOWE

Opracowany herb użyliśmy na grobie naszych rodziców i stryjostwa w Nekli: Klemensa i Weroniki z d. Bilińskiej oraz Czesława i Joanny z d. Gąsiorowskiej.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ucieszy nas, jeżeli ktoś przyśle fotografie spotkanego herbu Rogala, a zwłaszcza w powiązaniu z nazwiskiem Kałuski. Ja sfotografowałem herb Rogala w Puławach (powyżej). Był też widziany w którymś z korytarzy pałacu w Wilanowie. Na pewno znajduje się we wielu historycznych miejscach w Polsce. Prosiłbym wtedy o dokładne podanie miejsca.

 

Bogusław Kałuski (ur. 1958, syn Klemensa) 28.03 – 19.05.2018

Zobacz też: O pochodzeniu nazwisk, a w szczególności o nazwisku Kałuski i herbie Rogala